Als HRM'ers zijn we onder meer bezig met de bedrijfscultuur. Een van de problemen die in een cultuur kunnen ontstaan, is het afschuiven van verantwoordelijkheid. Het leek me interessant om daar een abstract stuk over te schrijven: wat is het precies waar de verantwoordelijkheid op wordt afgeschoven? En hoe kun je daar iets aan doen?

Op de tweede vraag kon ik alleen in abstractie een antwoord vinden. Wellicht kunnen we hierover discussiëren. Hieronder mijn opvattingen:

"Verantwoordelijkheid is een centraal begrip in iedere organisatie. Net als verantwoordelijkheid afschuiven. Dit afschuiven kan, hoe vreemd dit ook klinkt, een rationele beslissing zijn. In dat geval ligt het probleem niet (alleen) in het individu dat verantwoordelijkheid afschuift, maar (ook) in de organisatie. Die situatie kan op twee manieren worden ingevuld: de verantwoordelijkheid wordt afgeschoven op een artefact als' de organisatie', of er wordt 'de groep' een bepaalde verantwoordelijkheid toe geschreven.

Artefacten
Een artefact is een 'door mensen gemaakt voorwerp'. Een artefact is dus geen persoon en zeker niet iets waarvan verwacht kan worden dat het actie onderneemt, bijvoorbeeld om een taak te voltooien. Wanneer verantwoordelijkheid wordt verschoven naar een artefact (kan ook 'de groep', 'het management' zijn), komt dit vaak omdat niet duidelijk is wie de taak van origine zou doen. Een eerste reactie op iets dat moet gebeuren, maar waarvan niet duidelijk is wie het moet doen, is dat het (omdat het niet vaststaat) niet 'jouw' taak kan zijn. Anders had iemand je dat moeten vertellen (of om andere redenen).

Als er vaak taken worden afgeschoven op artefacten, dan zijn er mijner inziens twee dingen aan de hand: ten eerste is er een cultuur waar mensen zich niet verantwoordelijk voelen voor 'wat moet gebeuren' en ten tweede is de manier waarop verantwoordelijkheden zijn vastgelegd niet adequaat. Als verantwoordelijkheden te letterlijk zijn opgeschreven, dan voelen mensen zich alleen verantwoordelijk voor precies dat wat onder hun naam staat. Staat het te blobaal opgeschreven, dan voelen mensen zich niet aangesproken.

Oplossingen zijn om taken bespreekbaar te maken (bewust maken) en om te bouwen aan een verantwoordelijkheidsgevoel binnen de organisatie, al dan niet door verantwoordelijkheden anders vast te leggen.

Verwijzingen naar 'de groep' of groepsirrationaliteit
Als alle individuen in een groep rationeel handelen, kan het gedrag van een groep als geheel nog steeds irrationeel zijn. Een erg bekend voorbeeld is dat van vissers:

'Als alle vissers 10% minder (fictief getal) zouden vissen, dan zou de visbalans gelijk blijven. Iedere visser voor zich denkt: alle andere blijven die 10% wel vissen en hebben meer geld, alleen kan ik het verschil niet maken, dus vis ik ook die 10%'. Kortom, op individueel niveau is de beslissing rationeel, maar als groep is het irrationeel.

In organisaties kan eenzelfde probleem spelen met verantwoordelijkheid. Het kan gaan om 'hoe hard je werkt', maar ook om stelen, of het niet nemen van verantwoordelijkheid. Mensen kunnen 'de groep' echt ervaren als een entiteit die iets op zou moeten lossen. Terwijl het in de realiteit altijd neerkomt op iemand die daadwerkelijk actie onderneemt.

De oplossing voor het vissersprobleem is dat je de leden van de groep zich als een groep laat ervaren. Er moet een saamhorigheidsgevoel worden geschapen dat het gevoel geeft dat er samen ergens aan wordt gewerkt. Als de leden van de groep meer uit een groepsidee denken, zullen ze sneller verantwoordelijkheid nemen en bereid zijn de groep bij te sturen.

Afsluiting
Hierboven heb ik geprobeert filosofische problemen te vertalen naar een praktijksituatie en om handvatten te geven om dergelijke situaties aan te pakken. Graag hoor ik of dit herkenbaar klinkt en hoe u als lezer om zou gaan met dergelijke situaties."

Dit artikel verscheen eerder op Expand.nl

Aantal keer bekeken: 250

Laat een reactie achter

Je moet lid zijn van HRbase - grootste HR netwerk van Nederland om reacties te kunnen toevoegen!

Word lid van HRbase - grootste HR netwerk van Nederland

Reactie van Chris Stapper on 26 januari 2010 at 10:17pm
@Ruud
Precies. Ik stoei nu nog steeds met de vraag hoe je de cultuur van blame-and-shame om kunt vormen naar een waarderingscultuur.

@Jan Piet
Ik ben het zeker eens met je eerste alinea. Wel vraag ik me af of het altijd helder zal zijn wie waarvoor verantwoordelijk was. Baseer je dat op een functieomschrijving, een afspraak? En kun je iets dat foutgaat of niet werkte altijd onderbrengen in 1 specifieke situatie of omschrijving?
Bij onduidelijkheid wil je graag dat er iemand uit zichzelf opstaat en het probeert op te lossen (een soort pro-activiteit), een gevoel van actieve verantwoordelijkheid eigenlijk. En hoe maak je dat los in mensen?

Je tweede alinea is ook spot on, dat is, denk ik, waar ik over praat als ik het over artefacten heb, de blame-and-shame cultuur, of nog erger, een cultuur die verstoken is van alle betrokkenheid. Dat lijkt me iets om te voorkomen. (maar hoe?)
Reactie van Jan Piet Baas on 26 januari 2010 at 10:19am
Verantwoordelijkheid staat nooit alleen. Het is altijd gekoppeld aan een actie waarvoor iemand verantwoordelijk is of wordt gemaakt. Het "probleem" ontstaat als die persoon de verantwoordelijkheid niet neemt m.a.w. de afspraak niet nakomt. Belangrijk is dan altijd terug te gaan naar het moment waarop de afspraak is gemaakt: Om welke actie gaat het? Waarvoor dient die actie? Wie dient die actie? Hoe houdbaar is die actie m.a.w. is er een bepaald moment of tijdstip waarvoor die actie moet zijn uitgevoerd? En wie kan hem het beste uitvoeren? Als het om iemand gaat die niet bij het maken van de afspraak aanwezig is. Hoe wordt die geïnformeerd? Uiteindelijk draait het allemaal om communicatie en daar gaat het vaak mis.
Natuurlijk kan het ook zijn dat iemand ja zegt en nee doet. Dat wordt ook wel passieve agressie genoemd. Het lijkt alsof iemand iets niet doet, terwijl hij dat namelijk wel doet hij besluit bewust of onbewust namelijk iets niet te doen. Dat is gedrag en daar kun je iemand op aanspreken. Vaak vind je in dat gesprek het antwoord waarom de verantwoordelijkheid niet is genomen.
Reactie van Ruud van Gerrevink on 25 januari 2010 at 1:46pm
In een "blame and shame" cultuur zal men alleen verantwoording voor successen willen dragen.

In een waarderingscultuur schaamt men zich niet om ook voor vouten de ferantwoording te willen nemen.