“Maar Jantje, dat is natuurlijk onzin. Er is er maar één die in jouw broek plast…. en dat ben jezelf. Je moet niet anderen de schuld geven. Je was zeker weer te verlegen om te vragen of je naar het toilet mocht”.

Waarom zegt Jantje dat ze in zijn broek hebben geplast en waarom reageert mama zo? En waarom gedragen mensen in beoordelingsgesprekken zich net zo?

De meeste mensen hebben de neiging om de oorzaken van vervelende gebeurtenissen buiten zichzelf te zoeken (externe attributie), dat is prettiger voor het zelfbeeld.

Mama wijt Jantje’s broekplassen aan factoren die binnen Jantje liggen, zoals zijn karakter (zijn verlegenheid). Onderzoek heeft uitgewezen dat mensen bij gedrag van anderen vaak daar conclusies aan verbinden over de persoonlijkheid van de ander.

Ook in beoordelingsgesprekken zoeken medewerkers de oorzaak van achterblijvend functioneren vaak buiten zichzelf en hebben leidinggevenden de neiging daar geen genoegen mee te nemen. Het gesprek komt dan al snel in een impasse.

Een aantal tips voor leidinggevenden:

  • Realiseer je dat wanneer de medewerker het achterblijvend functioneren buiten zichzelf legt, hij wel erkent dat het niet goed is gegaan. Als de reactie bovendien geen “so what” reactie is dan hebben we al een heel wat gewonnen. Immers mensen die ontkennen of bagatelliseren gaan niet werken aan verbetering.
  • Vat de eerste verklaring niet als de enige verklaring op, maar ga breder analyseren en onderzoek of er nog meer oorzaken zijn. Zet in die discussie je eigen verklaring naast de andere verklaringen en probeer dan samen vast te stellen wat de meest voor plausibele oorzaak is of oorzaken zijn. Met andere woorden divergeer eerst en convergeer daarna.

Omgaan met duidelijke smoezen of rookgordijnen

Het lijkt natuurlijk aantrekkelijk om meteen te bewijzen dat smoezen geen echte verklaringen kunnen zijn en de “smoezen” af te wijzen. Maar ook hierdoor zal het gesprek stroef gaan verlopen. Verkopers hebben ook vaak te maken met klanten die met smoezen komen waarom zij het artikel toch maar niet zouden moeten kopen. Verkopers hanteren daarbij de volgende technieken:

  • Laat na de smoes (het bezwaar) een stilte vallen (of herhaal de smoes) en laat de ander verder praten. Mogelijk dat de medewerker zijn eerste verklaring nuanceert of er een tweede verklaring naast zet. Daarnaast geeft het je de tijd om na te denken over wat je gaat zeggen.
  • Isoleren: naast deze oorzaak, welke oorzaken zie je nog meer? Tot zo ver is er geen verschil tussen de aanpak van een gewone verklaring en een smoes. De tweedehands autoverkoper zegt dan: “Dus u zegt dat u de kleur rood van deze auto niet zo mooi vindt. Stel we zouden exact dezelfde auto hebben in een andere kleur, neemt u hem dan wel?”. De koper voelt dan dat hij de keuze heeft om andere bewaren te noemen (de echte) of het risico te lopen dat deze auto ook in een andere kleur voorhanden is. Als de medewerker bij zijn smoes blijft dan is het volgende te overwegen: “Stel we zouden hiervoor (de onrust op jouw werkkamer) een oplossing kunnen vinden, ga je dan daarna 100% functioneren?”. Door deze druk zou de medewerker met andere oorzaken kunnen komen.

Volgens deze aanpak ziet het gesprek met dezelfde reactie van die medewerkster er zo uit:

Medewerkers reageren in zekere zin voorspelbaar op negatieve oordelen. Vaak begint het met ontkennen, daarna soms bagatelliseren en daarna vaak externe attributie. Met die kennis kunnen leidinggevenden zich hierop voorbereiden. De daarbij benodigde gesprekstechniek kun je hier vinden.

“Ze hebben in mijn broek geplast” was de uitdrukking die prof. mr. S.E. Bartels, decaan van de Faculteit Rechtsgeleerdheid (Radboud Universiteit) eerder dit jaar gebruikte tijdens een training Jaargesprekken. Hij doelde op medewerkers die niet (kunnen/willen) inzien wat hun eigen aandeel is in geval van achterblijvend functioneren.   Dank je, Steven, voor deze beeldende uitspraak.


Jan Jacob de Groot is trainer/adviseur en beoordelen en functioneren is één van zijn speerpunten.
Hij beheert www.beoordelingstraining.nl, een website op het gebied van beoordelen en functioneren.
Wil je zo nu en dan een bericht ontvangen met een nieuwe video over beoordelen en functioneren? Schrijf je in voor de nieuwsbrief.

Aantal keer bekeken: 1451

Laat een reactie achter

Je moet lid zijn van HRbase - grootste HR netwerk van Nederland om reacties te kunnen toevoegen!

Word lid van HRbase - grootste HR netwerk van Nederland

Reactie van Jan Jacob de Groot on 29 maart 2015 at 1:37pm

Bedankt Ruud en Ruud voor jullie reacties.

@Ruud Jansen: Je raakt zeker een punt in je reactie en deels ben ik het met je eens. Deels ook was jouw reactie precies de reden van mijn blog. Jouw reactie vind ik zo waardevol om daarover een apart blog te schrijven. Begin april vind je het op HRBase.

@Ruud van Gerrevink. Helemaal waar en dat geldt ook voor managers en hun medewerkers.

Reactie van Ruud Jansen on 5 maart 2015 at 2:06pm

Ik heb nog nooit meegemaakt dat een kind zegt: "ze hebben in mijn broek geplast".

Werken doe je nooit alleen (tenzij je een seriemoordenaar bent). Je bent afhankelijk van je omgeving. Om je resultaat te behalen heb je de medewerking van o.a. je collega's nodig.
Neem het voorbeeld van die autoverkoper. Stel hij krijgt als target het verkopen van 10 rode MPV's. Lijkt een redelijk doel toch?
Maar nu blijkt de fabriek problemen (om wat voor reden dan ook (op of slechte kwaliteit)) te hebben met de kleur rood. Tegelijk is er in de media een hetze tegen de benzine slurpende MPV's.
Ik zie hem dat target niet halen, hoe goed hij zijn best doet.

Hoe ga je dan een dergelijk gesprek aan?

Het probleem zit hem in de manager die alleen kijkt naar de target en geen zicht heeft hoe dat target behaald moet worden.
Als de medewerker problemen in het behalen van de target bespreekbaar maakt, heeft jij een uitdaging. De manager leg het probleem standaard bij de medewerker.

Goed voorbeeld is genoemd in de uitzending van tegenlicht begin maart over de banken. De directeur van de bank denkt dat het spel van de hypotheken in Nederland (Huiskoper blijft met hypotheek zitten) net zo gespeeld word in Amerika (waar een huiskoper af is van zijn woning en hypotheek zodra hij de sleutels inlevert)
Geweldig, hij heeft zijn target gehaald, alleen zitten we achteraf op de blaren.

Reactie van Ruud van Gerrevink on 5 maart 2015 at 1:50pm

Allemaal helemaal waar en duidelijk uiteengezet. Alleen, er zijn ook kinderen die door het gedrag van hun ouders tot bepaald gedrag worden gedreven ... Niet vergeten.